شما اینجا هستید
اخبار » نقش زنان در جنبش تحریم توتون و تنباکو

به گزارش سایت خبری جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران، در دوران ناصرالدین شاه در نتیجه بحران‌های ناشی از جنگ‌های ایران و روس، شرایط کشور بسیار آشفته بود که به نارضایتی مردم منجر شده بود. در این شرایط امتیازهای مختلفی به کشورهای بریتانیا و روسیه واگذار شد. ناصرالدین شاه در سفر سوم خود به اروپا امتیازی را در زمینه کشت، توزیع و فروش توتون و تنباکو به یکی از مشاوران و نزدیکان نخست وزیر انگلیس به نام “ماژور تالبوت ” واگذار کرد. مطابق این قرارداد کمپانی “رژی” باید سالانه ۱۵ هزار لیره به صندوق دولت ایران واریز می‌کرد و در مقابل کشت و فروش توتون و تنباکو را به مدت پنجاه سال در انحصار خود می‌گرفت. با افشای مفاد این قرارداد اقشار مختلف بر ضد این قرارداد قیام کردند.

به دلیل موقعیت جغرافیایی تبریز، نخستین بار مردم این شهر از انعقاد قرارداد آگاه شدند و قیام علیه قرارداد تنباکو از این شهر آغاز شد. در جریان این قیام، مردم برای نشان دادن اعتراض خود به انعقاد این امتیاز اقتصادی اقدام به بستن بازار نمودند. اما پس از مدتی سربازان مسلح ناصرالدین شاه به سرعت در سطح شهر تبریز مستقر شده و ضمن سرکوب و متفرق کردم مردم و بازاریان، شهر را با زور و تهدید اسلحه مجبور به بازکردن مغازه‌ها کردند.

در این میان زنان تبریزی که به رهبری زینب پاشا در این قیام حضور داشتند، به صورت مسلح در بازار ظاهر شده و موفق شدند با درگیری با مأموران دوباره بازار را به تعطیلی بکشانند. لازم به ذکر است که زینب پاشا از جمله زنان مبارز تبریزی بود که نه تنها در جنبش تنباکو حضور فعال و تشویق‌کننده‌ای برای دیگر زنان داشت بلکه در دیگر فعالیت‌های مبارزاتی علیه ظلم حکام در تبریز نقش‌آفرینی کرد.

در شیراز نیز تظاهرات گسترده‌ای صورت گرفت. جمعیتی در حدود ۴ هزار نفر از میان مردان و زنان در این شهر در اعتراض به ورود به نماینده رژی به شیراز تجمع کردند. در جریان این اعتراض یک زن و یک دختربچه به ضرب گلوله پلیس شاه کشته شدند.

میرزای شیرازی، هم زمان با شروع ناآرامی در تبریز در تلگرامی به ناصرالدین شاه ضمن اشاره به مضرات مداخله خارجی‌ها در ایران، به اعطای امتیازات نیز اشاره نمود اما شاه به تلگرام میرزا پاسخ نداد. آیت الله میرزای شیرازی نیز پس از چندی فتوای خود را به این شرح صادر کرد و به دست آیت الله میرزای آشتیانی رساند:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم، الیوم استعمال تنباکو و توتون بِأَیِ نحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان علیه‌السلام است».

این فتوا پس از رسیدن به دست میرزای آشتیانی به سرعت در میان مردم منتشر می‌شود. در تهران ناصرالدین شاه با میرازی آشتیانی، مجتهد بزرگ تهران، اتمام حجت می‌کند که یا باید در ملاء عام قلیان بکشد و یا از ایران خارج شود؛ میرزا راه دوم را برمی‌گزیند. خبر تبعید به سرعت در شهر می‌پیچد که منجر به بسته شدن بازار تهران می‌شود. تهرانیان از خرد و کلان مانند سیل به خانه میرزای آشتیانی سرازیر می‌شوند.

وقتی جمعیت زیاد می‌شود زن‌ها از جلو و مردان از دنبال به طرف قصر سلطنتی روانه می‌گردند. زن‌ها وقتی به سبزه میدان رسیدند بدون معطلی به بازار ریخته و بعضی دکان‌ها را که هنوز باز بود بستند و اگر کسی از این دستور سرپیچی می‌کرد دکانش در معرض غارت و چپاول قرار می‌گرفت.

همزمان با حرام اعلام شدن توتون و تنباکو از سوی میرزای شیرازی زنان دربار ناصرالدین شاه نیز همگام با مردم در این قیام شرکت کردند و از استعمال توتون و تنباکو و تهیه آن برای شاه خودداری کردند. این زنان در اقدامی بی‌سابقه تمام قلیان‌های موجود را جمع‌آوری کرده و شکستند. آن‌ها برای آگاه نمودن شاه از این امر، ‌قلیان‌های شکسته تمام حرمسراها را در پیشگاه عمارت مخصوص شاه جمع کرده و به آتش کشیدند.

یکی از زنان تاثیرگذار در این حرکت انیس‌الدوله همسر ناصرالدین شاه قاجار بود که به تدبیر و درایت شناخته می‌شد. انیس‌الدوله که زن دینداری بود به تبعیت از مراجع و علما در کنار مردم برای مبارزه با این قرارداد قرار گرفت. نقل شده است: “شاه از انیس‌الدوله می‌پرسد خانم چرا قلیان‌ها را از هم جدا و جمع می‌کنند؟ او جواب می‌دهد برای آن که قلیان حرام شد. ناصرالدین شاه می‌گوید که حرام کرده؟ انیس‌الدوله به همان حال می‌گوید: همان کس که مرا به تو حلال کرده. شاه هیچ نگفت و برگشت و برای آن که مبادا به احترامش لطمه وارد آید به هیچ یک از نوکران خود دستور نداد قلیان بیاورند و در تمام دربار قلیان‌ها را جمع کردند”.

شواهدی نیز حاکی از حضور زنان در جنبش مردم مشهد بر علیه انعقاد رژی وجود دارد که به نشانه اعتراض در مسجد گوهرشاد تجمع کرده بودند.

در نهایت ناصرالدین شاه که ابتدا قصد مقاومت داشت، در مقابل جنبش مردمی عظیمی که به راه افتاده بود مجبور شد ابتدا امتیاز داخلی و سپس کل امتیاز را لغو کند.

مشارکت زنان در نهضت تنباکو علاوه بر آن که باعث تشدید قدرت و تاثیرگذاری این حرکت شد، نوعی تجربه اولیه و اساس و پایه‌ای برای اقدامات بعدی زنان در جهت حضور در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی به حساب می‌آید. در واقع قیام زنان در نهضت تنباکو آزمون بزرگ و تجربه سیاسی ـ اجتماعی خوشایندی برای توده مردم ایران به ویژه زنان بوده است. زنان در این نهضت در کنار مردان با تحریم توتون و تنباکو از سوی مرجعیت و روحانیت شیعه آن زمان آیت‌الله میرزای شیرازی هم‌رأی و هم‌گام شدند.

منابع:

  • بررسی نقش زنان در جنبش تنباکو: محدرضا علم، زهرا رضوی سوسن. فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال چهارم شماره پانزدهم، بهار ۱۳۹۲، صفحات ۷۱- ۷۸
  • وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی

http://www.irdc.ir/fa/calendar/24/default.aspx

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است -
آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد -

جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران | Iranian Anti Tobacco Association