شعار روز پنجم هفتهی ملی بدون دخانیات ۱۴۰۵ : نسل عاری از دخانیات با ورزش و تفریحات سالم
ارتقای ورزش و گسترش تفریحات سالم میتواند یکی از مسیرهای مؤثر در حمایت از شکلگیری «نسل عاری از دخانیات» باشد. از منظر سلامت عمومی، گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف دخانیات تنها نتیجهی انتخاب فردی نیست؛ بلکه تحت تأثیر عوامل متعددی مانند هویتسازی، فشار همسالان، کیفیت اوقات فراغت، دسترسی به فضاهای سالم و هنجارهای اجتماعی قرار دارد. در این میان، ورزش و فعالیتهای تفریحی سالم میتوانند با تقویت سبک زندگی فعال و معنادار، زمینههای گرایش به دخانیات را کاهش دهند.
۱) بُعد رفتاری
مشارکت منظم نوجوانان در ورزش و فعالیتهای تفریحی سالم میتواند با چند سازوکار رفتاری همراه باشد: افزایش احساس تعلق به گروههای سالم، تقویت خودکارآمدی و نظم فردی، فراهم شدن مسیرهای سالم برای تخلیهی هیجانی و مدیریت استرس، و شکلگیری هویت مثبت. در چنین شرایطی، احتمال گرایش به رفتارهای پرخطر—از جمله مصرف دخانیات—میتواند کاهش یابد. با این حال، لازم است تأکید شود که ورزش بهتنهایی عامل بازدارندهی قطعی نیست، بلکه در کنار خانواده، مدرسه، گروه همسالان و سیاستهای عمومی، بهعنوان یکی از عوامل محافظتی مهم عمل میکند.
۲) بُعد محیطی
فراهم کردن فضاهای امن، در دسترس و جذاب برای ورزش و تفریحات سالم—از جمله پارکها، فضاهای بازی و فعالیت بدنی، مجموعههای ورزشی محلی و امکانات ورزشی مدارس—میتواند انتخابهای سالم را برای کودکان و نوجوانان آسانتر کند. همچنین، طراحی و اجرای سیاست «عاری از دخانیات» در فضاها و رویدادهای ورزشی (مانند ممنوعیت مصرف در محیطهای ورزشی و مدیریت عوامل محرک مانند عرضه و نمایش محصولات دخانی) میتواند به کاهش مواجهه و کاهش عادیسازی مصرف کمک نماید. هرچه نوجوان کمتر در محیطهای روزمره با مصرف دخانیات مواجه شود، پیام اجتماعیِ ناسازگار بودن دخانیات با سبک زندگی سالم تقویت میشود.
۳) بُعد فرهنگی
ورزش، علاوه بر اثرات جسمی و روانی، یک ظرفیت فرهنگی و اجتماعی نیز دارد. چهرههای ورزشی، مربیان و افراد اثرگذار در فضای ورزش در بسیاری از مواقع میتوانند بهعنوان «الگوهای مرجع» برای نوجوانان عمل کنند. هنگامی که این افراد در گفتار و رفتار خود بر پرهیز از دخانیات و اهمیت سلامت تأکید کنند، پیام پیشگیری از سطح توصیهی فردی فراتر رفته و به یک ارزش فرهنگی تبدیل میشود. تقویت فرهنگ ورزشیِ سلامتمحور میتواند در شکلگیری این برداشت عمومی نقش داشته باشد که مصرف دخانیات با آمادگی جسمانی، تندرستی و عملکرد مطلوب همخوانی ندارد.
۴) بُعد سیاستی
برای اثرگذاری پایدار، لازم است ورزش و تفریحات سالم در قالب سیاستهای منسجم و عدالتمحور حمایت شوند. ادغام پیامها و برنامههای پیشگیری از دخانیات در برنامههای ملی و محلی ورزش، توسعهی زیرساختهای ورزشی در مناطق کمبرخوردار، حمایت از ورزش مدرسهمحور و محلهمحور، و اجرای استانداردهای «فضای ورزشی عاری از دخانیات» از جمله اقداماتی است که میتواند دسترسی نوجوانان به فعالیتهای سالم را افزایش دهد و همزمان مواجهه با دخانیات را کاهش دهد. در این رویکرد، هدف صرفاً توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که انتخاب سالم، انتخاب آسانتر و در دسترستر باشد.
جمعبندی
«نسل عاری از دخانیات با ورزش و تفریحات سالم» به معنای نسلی است که نشاط روانی، توانمندی جسمی، هویت مثبت و تعلق اجتماعی را از مسیرهای سلامتمحور تجربه میکند. در چنین شرایطی، پرهیز از دخانیات نه صرفاً یک توصیه، بلکه بخشی از سبک زندگی فعال و سالم خواهد بود. تحقق این هدف نیازمند همکاری خانواده، مدرسه، نهادهای ورزشی، رسانهها و سیاستگذاران است تا فرصتهای واقعی برای ورزش و تفریح سالم فراهم شود و محیطهای اجتماعی به سمت کاهش عادیسازی مصرف دخانیات حرکت کنند.
تهیه شده توسط دکتر شریف ترکمن نژاد مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران
