چرایی گرایش نوجوانان به دخانیات؛ با تاکید بر نوجوانان دختر

چند سال گذشته اگر از خانواده‌ها می‌پرسیدیم مهم‌ترین نگرانی انها درباره نوجوانشان چیست، احتمالاً پاسخ‌هایی مثل افت تحصیلی، دوست یابی، اضطراب شنیده می‌شد. امروز اما یک نگرانی دیگر هم پررنگ‌تر شده است: گرایش روبه رشد نوجوانان به دخانیات؛ از سیگار گرفته تا قلیان و در سال‌های اخیر شکل‌های جدیدتر مصرف نیکوتین در قالب سیگارهای الکترونیک و آدمس و…

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بخش عمده‌ای از افراد سیگاری، مصرف خود را قبل از سن ۱۸ سالگی آغاز می‌کنند. این پدیده در ایران نیز در سال‌های اخیر روندی نگران‌کننده به خود گرفته است؛ به طوری که طبق آمارهای وزارت بهداشت و جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، سن مصرف کاهش یافته و الگوی جنسیتی مصرف نیز تغییرات شدیدی داشته است.

موضوع مصرف دخانیات فقط یک رفتار ساده فردی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییرات فرهنگی، اجتماعی و روانی در نسل نوجوان است و در این میان، افزایش دیده‌شدن مصرف دخانیات در میان دختران نوجوان توجه بسیاری از پژوهشگران و خانواده‌ها را جلب کرده است.

نوجوانی؛ سنی برای تجربه یا خطر؟

نوجوانی دوره‌ای است که فرد در آن هویت خود را می‌سازد. نوجوان بیشتر از قبل از خودش می‌پرسد”: من کی هستم؟» «دوست دارم شبیه چه کسی باشم؟» «دیگران من را چطور می‌بینند؟ «.

در چنین دوره‌ای، میل به استقلال، کنجکاوی، تجربه‌کردن و پذیرفته‌شدن در جمع همسالان طبیعی است.  برای نوجوان تجربه کردن جذاب می‌شود، بعضی تجربه‌ها سالم‌اند؛ ورزش، هنر، دوستی و کشف علاقه‌ها. اما بعضی تجربه‌ها هم می‌توانند به رفتارهای پرخطر تبدیل شوند و همین ویژگی های این دوران نوجوان را در برابر رفتارهای پرخطر آسیب‌پذیرتر می کنند.

چرا نوجوان‌ها به دخانیات نزدیک می‌شوند؟

پاسخ ساده‌ای  به این پرسش وجود ندارد؛ معمولاً چند عامل کنار هم قرار می‌گیرند بنابراین نباید مصرف دخانیات در میان نوجوانان ایران را یک مسئله تک‌علتی دانست و معمولاً گرایش و مصرف دخانیات از برهم‌کنش چندین عامل شکل می‌گیرد.

عوامل روانشناختی و فردی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تجربیات روانشناختی منفی نقش بسیار مهمی در شروع مصرف دخانیات در نوجوانان دارند. اضطراب، احساس پوچی، نارضایتی از زندگی، آینده مبهم،  افسردگی، استرس و احساس تنهایی، از جمله عواملی هستند که نوجوانان را به سمت دخانیات  و راه حل های کوتاه مدت سوق می‌دهند.

از سوی دیگر، تجربیات مثبت روانشناختی نیز در این گرایش مؤثرند. حس کنجکاوی، جستجوی آرامش، هیجان‌خواهی و احساس لذت، از جمله عواملی هستند که نوجوانان را به سمت تجربه دخانیات می برد.

نقش دوستان؛ تعلق به گروه

شاید مهم‌ترین نیاز روانی نوجوان، احساس تعلق باشد برای یک نوجوان پذیرفته شدن در جمع اهمیت زیادی دارد. گاهی مصرف دخانیات نه برای لذت، بلکه برای ماندن در گروه یا شبیه شدن به دیگران اتفاق می‌افتد. بنابراین نوجوانانی که ضعف خود مدیرتی و  عدم توانایی «نه گفتن» به همسالان را دارند، بیشتر در معرض گرایش به دخانیات قرار می‌گیرند.

خانواده؛ جایی که الگوها شکل می‌گیرند

وقتی مصرف سیگار یا قلیان در خانه عادی دیده می‌شود و بخشی از تفریح خانوادگی یا جمع دوستانه باشد ،ذهن نوجوان هم آن را کم‌خطرتر تصور می‌کند. نوجوان فقط به توصیه‌ها نگاه نمی‌کند؛ بیشتر از آن، رفتارها را می‌بیند.

نادیده گرفتن عوارض جانبی

بسیاری از نوجوانان علی‌رغم آگاهی از مضرات  دخانیات، این عوارض را نادیده می‌گیرند. به دلیل ویژگی های شناختی در این دوران، آن ها به اثرات بلند مدت دخانیات و سرطان نمی اندیشند و مرگ و بیماری را تنها برای دیگران می دانند و یا با یک سوگیری شواهدی را جمع می کنند که رفتار آنها تایید نماید(مثلا پدربزرگ ۸۰ ساله ام سیگار مصرف می کند).

ظهور فناوری‌های نوین دخانیات (ویپ و سیگارهای الکترونیک):

طراحی جذاب، طعم‌های متنوع (میوه‌ای، شکلاتی) و این باور غلط که این ابزارها بی‌ضرر هستند، انقلابی در جذب نوجوانان ایجاد کرده است.

تبلیغات پنهان و رسانه‌ها:

 نمایش مصرف سیگار ، قلیان و ویپ توسط سلبریتی‌ها  در فیلم های نمایش خانگی و اینستاگرام و تیک تاک  به عنوان نمادی از جذابیت یا آرامش، نوجوانان را هدف گرفته اند.

دلایل گرایش نوجوانان به دخانیات در ایران:

در ایران، پدیده مصرف دخانیات در میان نوجوانان (به ویژه سنین ۱۳ تا ۱۵ سال) شتاب بیشتری گرفته است.  علاوه بر عوامل چندگانه موثر در گرایش نوجوانان که ذکر شد ، دلایل بومی این مسئله شامل موارد زیر نیز هست:

• دسترسی آسان و قیمت نسبتاً پایین: علی‌رغم قوانین منع فروش دخانیات به افراد زیر ۱۸ سال، این قوانین عملاً در سوپرمارکت‌ها و دکه‌ها اجرا نمی‌شوند و نوجوانان به راحتی به سیگار و ویپ دسترسی دارند.
• پذیرش اجتماعی و خانوادگی قلیان: قلیان به عنوان یک تفریح خانوادگی و سنتی در جامعه ایران جا افتاده است. این موضوع قبح مصرف تنباکو را در ذهن نوجوان از بین می‌برد و راه را برای ورود به مصرف سیگار باز می‌کند.
• کمبود فضاهای تفریحی جایگزین: کمبود امکانات تفریحی ارزان‌قیمت، هیجان‌انگیز و ایمن برای تخلیه انرژی و هیجانات دوره نوجوانی، فضای پارک‌ها و کافه‌ها را به پاتوق‌های مصرف دخانیات تبدیل کرده است.

دلایل افزایش چشمگیر گرایش دختران نوجوان به دخانیات در ایران چیست؟

آمارهای رسمی وزارت بهداشت و جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، میزان رشد مصرف دخانیات (به‌ویژه سیگار و قلیان) در میان دختران نوجوان ۱۳ تا ۱۵ سال رشد بی‌سابقه بیش از ۱۳۰ درصدی داشته است.  علاوه بر تمامی عوامل موثر در گرایش نوجوانان به دخانیات که تا کنون آوردیم ، عوامل زیر را نیز در نوجوانان دختر باید در نظر گرفت:

الف) تابوشکنی اجتماعی و مفهوم کاذب «برابری و استقلال»

در گذشته، مصرف دخانیات برای زنان در جامعه ایران یک تابوی سنگین فرهنگی محسوب می‌شد. با این حال،  دخانیات برای نسل جدید دختران نوجوان، نه برای لذت، بلکه برای معنا استفاده می شود،  به عنوان ابزاری برای نشان دادن مدرن بودن، استقلال، ساختارشکنی و راهی برای مخالفت و برابری با پسران و گاهی فقط تلاشی برای شبیه نبودن به تصویری که دیگران از آن‌ها انتظار دارند.

ب). جذابیت نمادین دخانیات؛ هدف‌گیری هوشمندانه مافیای دخانیات و تبلیغات فریبنده

شرکت‌های دخانیاتی و کانال‌های فروش مجازی، دختران جوان را به عنوان بازار هدف جدید خود انتخاب کرده‌اند. عرضه سیگارهای باریک (Slim)، معطر، صورتی‌رنگ و همچنین ویپ‌هایی با طراحی‌های شبیه به لوازم آرایشی، مستقیماً سلیقه و سبک زندگی دختران نوجوان را هدف قرار داده است.

ج) باورهای نادرست درباره کنترل وزن و لاغری

یکی از محرک‌های روانی اختصاصی در میان دختران نوجوان، تصویر بدنی است. این باور غلط فرهنگی که «نیکوتین اشتها را کور می‌کند و باعث لاغری می‌شود»، بسیاری از دختران را که دغدغه کاهش وزن دارند، به سمت سیگار سوق می‌دهد.

د) افزایش اختلالات خلقی و عدم مهارت های مقابله‌ای

پژوهش‌های داخلی نشان می‌دهند میزان بروز اضطراب، افسردگی و فشارهای ناشی از کنکور و آینده در میان دختران نوجوان بالا است. به دلیل نبود آموزش‌های کافی در زمینه «مهارت‌های تاب‌آوری و کنترل استرس» و مهارت «نه گفتن»، دختران به اشتباه دخانیات را به عنوان یک مسکن موقت روانی و راه حلی کوتاه مدت  انتخاب می‌کنند.

گرایش نوجوانان، به‌ویژه دختران، به مصرف دخانیات در ایران، نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل روانشناختی، فردی، اجتماعی، فرهنگی و خانوادگی است. عواملی مانند تجربیات روانشناختی منفی، ضعف در خودمدیریتی، الگوبرداری از دوستان و خانواده، تحولات فرهنگی، و جذابیت‌های ظاهری دخانیات، همگی در این پدیده نقش دارند.

آنچه از تحقیقات برمی‌آید این است که نادیده‌گرفتن ابعاد روانشناختی و جنسیتی این مسئله، مانعی جدی برای پیشگیری مؤثر است و برای مقابله با این معضل، نیازمند رویکردی همه‌جانبه و هماهنگ در سطح فرد، خانواده، جامعه و سیاست‌گذاری است. تنها با درک عمیق علل و عوامل این پدیده و طراحی برنامه‌های مداخله‌ای متناسب، می‌توانیم از نسلی که سرمایه‌های آینده این سرزمین هستند، در برابر این خطر محافظت نمود.

منابع

Tehrani, H., Mahdizadeh, M., Peyman, N., Gholian-Aval, M., Charoghchian Khorasani, E., & Jafari, A. (2022). Exploration factors on smoking among female adolescents based on the viewpoints of Iranian adolescent girls. BMC Women’s Health, ۲۲(۱), ۲۰۳

Gholian-Aval, M., Peyman, N., Mahdizadeh, M., & Tehrani, H. (2022). Exploration the role of social, cultural and environmental factors in tendency of female adolescents to smoking based on the qualitative content analysis. BMC Women’s Health, ۲۲(۱), ۳۸

Rahimi, M., Eslami, A. A., & Rezaei, H. (2024). Explaining the Factors of Smoking Behavior among Adolescents in Isfahan City: A Qualitative Study. Springer.

Assessing Risk Factors for Hookah Smoking in Adolescent Girls: An Application of the Prototype Willingness Model (PWM). (2025). International Journal of High Risk Behaviors and Addiction, ۱۴(۴).