چرا تقریباً تمام افراد بزرگسالی که سیگار می‌کشند، پیش از ۱۸ سالگی آن را آغاز کرده‌اند؟ چرا کنار گذاشتن عادتی که در ۱۵ سالگی شکل گرفته، در ۳۰ سالگی تا این حد دشوار است؟ پاسخ در یک واقعیت ساده نهفته است: مغز نوجوان، مغز بزرگسال نیست. مغز نوجوانان از نظر زیستی در برابر نیکوتین آسیب‌پذیرتر از مغز بزرگسالان است. درک این موضوع به معنای آن است که بدانیم رهایی از عادتی که در جوانی شکل گرفته، مسئله‌ای مربوط به نیروی اراده نیست، بلکه به «اینرسی زیستی» (یا لختیِ بیولوژیک) مربوط می‌شود.
- ۹نفر از هر ۱۰ فرد سیگاری(یعنی 90 درصد افراد سیگاری) مصرف آن را پیش از ۱۸ سالگی آغاز کرده‌اند.
- اعتیاد به نیکوتین در نوجوانان سریع‌تر و عمیق‌تر شکل می‌گیرد.
چرا مغز نوجوان آسیب‌پذیرتر است؟
در بازه سنی ۱۲ تا ۲۵ سالگی، مغز همچنان در حال شکل‌دهی به اتصالات درونی خود است. نواحی مختلف مغز طبق ترتیبی بسیار مشخص فعال می‌شوند و همین ترتیب است که آسیب‌پذیری ایجاد می‌کند.
در این دوران نوجوانی:
- سیستم پاداش (همان صدایی که می‌گوید: «وای، بیشتر می‌خواهم!») به‌سرعت و از اوایل دوران نوجوانی به بلوغ می‌رسد.
- قشر پیش‌پیشانی مغز (همان صدایی که می‌گوید: «صبر کن، فکر کن، دست نگه دار») ومسئول تصمیم‌گیری، خودکنترلی است، به‌کندی و تا حدود ۲۵ سالگی تکامل می‌یابد.
- نتیجه: به مدت ۱۰ تا ۱۲ سال، نوجوان یک پدال گازِ فوق‌العاده قوی و یک ترمز در حال ساخت دارد.
قرار گرفتن در معرض نیکوتین در دوران بلوغ مغز، منجر به موارد زیر می‌شود:
- افزایش تعداد گیرنده‌های نیکوتینی در چندین ناحیه کلیدی (قشر پیش‌پیشانی، هیپوکامپ)
- تغییر پایدار در مدارهای دوپامینرژیک؛ به‌طوری که اثر «لذت»، عمیق‌تر از دوران دیگر در مغز حک می‌شود.
- کاهش حجم هیپوکامپ مرتبط با حافظه
- تغییرات اپی‌ژنتیک در ژن‌های مرتبط با خلق و خو
با توجه به تاثیرات نیکوتین بر روی مغز ، سه دلیل برای اینکه اعتیاد در دوران نوجوانی آسیب شدیدتری وارد می‌کند:
1) اعتیاد سریع‌تر ریشه می‌دواند:
از هر سه نوجوانی که اولین سیگار خود را «فقط برای امتحان کردن» می‌کشند، دو نفر در مقطعی از زندگی‌شان سیگاری روزانه می‌شوند. فاصله بین اولین سیگار و وابستگی برای نوجوانان بسیار کوتاه‌تر از بزرگسالان است.
2)”شروع‌کنندگان جوان” بیشتر و طولانی‌تر سیگار می‌کشند:
مطالعات نشان می‌دهند افرادی که در ۱۴–۱۵ سالگی شروع کرده‌اند، به‌عنوان بزرگسال سیگارهای بیشتری در روز می‌کشند و ترک کردن برای آنها سخت تر از کسانی است که در ۲۵ سالگی شروع کرده‌اند.
3) اثرات عصبی- روانی پایدار
یک مرور علمی در سال ۲۰۲۵( توسط رینولدز و همکاران) تأیید می‌کند که قرار گرفتن در معرض نیکوتین در دوران نوجوانی، صرف‌نظر از استعمال دخانیات در سنین بالاتر، با افزایش خطر ابتلا به افسردگی و اضطراب در بزرگسالی مرتبط است. تغییراتی که در مدارهای عصبی در سن ۱۵ سالگی ایجاد می‌شوند، ردپایی از خود بر جای می‌گذارند.
افسانه در برابر واقعیت، درباره نوجوانان:
افسانه: در ۱۵ سالگی وقت زیادی هست؛ بعداً کنارش می‌گذارم.
واقعیت: بعداً سخت‌تر است. سیگاری‌هایی که از نوجوانی شروع کرده‌اند، نسبت به کسانی که در بزرگسالی شروع کرده‌اند، شانس کمتری برای ترک دارند – و وقتی ادامه می‌دهند، روزانه سیگار بیشتری می‌کشند.
افسانه :چند سیگار در یک مهمانی در سن من (نوجوانی)مسئله بزرگی نیست.
واقعیت: در سن ۱۵–۱۸ سالگی، مغز به نیکوتین قوی‌تر از ۳۰ سالگی واکنش نشان می‌دهد. آنچه بی‌ضرر به نظر می‌رسد (هرازگاهی یک سیگار) اعتیاد را با سرعت ایجاد می‌کند.
افسانه : اگر در ۲۵ سالگی ترک را شروع کنم، وقت دارم، ریه‌هایم هنوز جوان است.
واقعیت: هرچه زودتر شروع کنید، مدت طولانی‌تری سیگار می‌کشید. بسیاری از افراد تا سن ۲۵ سالگی، ۱۰ سال سابقه سیگار کشیدن دارند و دچار نخستین آسیب‌های عروقی شده‌اند.
افسانه: سیگارهای الکترونیک حاوی نیکوتین برای نوجوانان بی‌خطر است.
واقعیت: سیگارهای الکترونیک، نیکوتین را منتقل می‌کنند و نیکوتین برای مغز در حال رشد سمی است. همچنین وابستگی به نیکوتین که از طریق سیگارهای الکترونیک یا پاکت‌های نیکوتین ایجاد می‌شود، اغلب در عرض ۱ تا ۲ سال به سیگارهای سنتی منتقل و در آن شکل ادامه می یابد.
برای نوجوانی که سیگار می‌کشد: از کجا باید شروع کرد؟
- نه موعظه و نه باج‌گیری؛ این روش‌ها هرگزجواب نمی‌دهند بهتر است بحث را با کنجکاوی و بدون تله‌گذاری برای گیر انداختن او آغاز کنید.
- نقش دخانیات(عامل پیوند اجتماعی و کم کردن فشار همسالان، مدیریت استرس، هویت یابی یا نوعی جسارت‌طلبی) را شناسایی کنید تا بتوانید جایگزینی برای آن بیابید.
- از مشاورین و متخصصین نوجوانان در ترک کمک بگیرید.
- مقالات مرتبط با نحوه گفتگو با نوجوان مصرف کننده را در همین سایت مطالعه نمایید.
-
برگرفته از مقاله:
https://aria-coach.chat/en/encyclopedia/profiles/teenagers-tobacco
تهیه شده توسط دکتر فاطمه متین خواه- روانشناس و مدیر مرکز فرآموز نفس پاک
