بررسی ابعاد روانشناختی و اجتماعی بازنمایی مواد دخانی و مخدر در فیلمها و سریالهای ایرانی

به گزارش روابط عمومی «جمعیت»، این نشست با همکاری گروه روانشناسی اجتماعی انجمن جامعهشناسی ایران، جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران و انجمن آسیبشناسی اجتماعی ایران برگزار شد. دکتر امیر کاظمیاصل، انسانشناس و پژوهشگر مطالعات فیلم و سینما، مدیریت این نشست را بر عهده داشت.
بازنمایی مصرف باید در بستر روایت و پیامدهای آن بررسی شود
دکتر رضا دانشمند، روانپزشک و دبیر علمی ـ اجرایی کنگره بینالمللی دانش اعتیاد، با اشاره به تغییر شیوه نمایش اعتیاد و مصرف مواد در آثار نمایشی، اظهار کرد: در گذشته، مصرف مواد بیشتر با تصویرهای منفی و آسیبزا همراه بود، اما در برخی آثار جدید، شخصیتهای قدرتمند، ثروتمند یا محبوب نیز در حال مصرف دخانیات و الکل به تصویر کشیده میشوند.
وی تأکید کرد: برای تحلیل بازنمایی مصرف در آثار نمایشی باید پرسید چه کسی مصرف میکند، در چه موقعیتی قرار دارد، مصرف چه کارکردی برای شخصیت دارد، اثر چگونه این رفتار را به مخاطب نشان میدهد و چه بخشهایی از واقعیت را به تصویر میکشد یا از قاب روایت خارج میکند.
وی افزود: نمایش مسئولانه اعتیاد الزاماً به معنای پایان خوش یا ارائه پیامهای آموزشی مستقیم نیست، بلکه لازم است موقعیت، زمینه و پیامدهای مصرف به شکلی واقعگرایانه در روایت لحاظ شود.
ضرورت توجه به مسئولیت اجتماعی فیلمسازان در قبال سلامت روان جامعه
دکتر محمدرضا شالبافان، روانپزشک و مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، با اشاره به مسئولیت اجتماعی تولیدکنندگان آثار نمایشی گفت: گاهی برخی فیلمسازان به دلیل ناآگاهی، توجه کافی به تأثیر آثار خود بر سلامت روان جامعه ندارند؛ ازاینرو، نمایش دخانیات، الکل و مواد مخدر باید در بستر اجتماعی گستردهتری مورد بررسی قرار گیرد.
وی با بیان اینکه مصرف مواد یکی از مسائل مهم سلامت روان و سلامت اجتماعی است، افزود: حذف کامل این موضوعات از سینما شاید واقعبینانه نباشد، اما نحوه نمایش آنها اهمیت زیادی دارد. در برخی موارد، مواد دخانی و الکل جایگزین نمایش موضوعات ممنوع یا محدودشده دیگر میشوند که این مسئله نیز نیازمند توجه است.
شالبافان ادامه داد: در برخی سریالهای نمایش خانگی، مصرف الکل بهتدریج به نمادی از شخصیتهای ثروتمند اما گرفتار مشکلات تبدیل شده و سیگار نیز گاهی بدون توجه به پیامدهای آن، بهعنوان راهی برای کاهش استرس نمایش داده میشود. تدوین دستورالعملها و ضوابط مشخص برای تولید آثار نمایشی در این زمینه ضروری است.
وی همچنین خانوادهها را یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر آسیبهای اجتماعی دانست و بر ضرورت افزایش مسئولیتپذیری خانوادهها در انتخاب و مدیریت محتوای سریالهای نمایش خانگی تأکید کرد.
رسانهها در شکلدهی به واقعیت اجتماعی نقش دارند
دکتر علیرضا شریفییزدی، روانشناس اجتماعی و عضو هیئت علمی، با تأکید بر نقش فعال رسانهها در ساخت واقعیت اجتماعی بیان کرد: رسانه صرفاً بازتابدهنده واقعیت نیست، بلکه میتواند در شکلگیری نگرشها، باورها و رفتارهای اجتماعی نقش داشته باشد.
وی با اشاره به نتایج برخی مطالعات انجامشده در این زمینه گفت: بر اساس پژوهشهای مورد اشاره، سهم صحنههای نمایشدهنده دخانیات و الکل در آثار نمایشی از حدود ۳۶ درصد در دهه ۱۳۶۰ به ۶۰ درصد در دهه ۱۳۷۰ و ۷۴ درصد در دهه ۱۳۸۰ رسیده است. به گفته وی، درباره دهه ۱۳۹۰ و پنج سال اخیر دادههای مشخصی در اختیار نیست، اما روند کلی میتواند افزایشی باشد.
شریفییزدی افزود: نمایش مکرر مصرف در آثار نمایشی، در صورتی که بدون توجه به زمینه و پیامدهای آن انجام شود، ممکن است بهجای یک ابزار صرفاً داستانی، به عاملی برای عادیسازی مصرف و تضعیف مقاومت روانی و اجتماعی در برابر آن تبدیل شود.
وی با انتقاد از کلیشهسازی و جذاب جلوه دادن مصرفکنندگان یا فروشندگان مواد، تصریح کرد: هنگامی که مصرف مواد بهعنوان پاسخی اجتنابناپذیر به مشکلات اقتصادی، عاطفی و اجتماعی نمایش داده میشود، ممکن است الگوهای ناکارآمدی مانند اجتناب و پناه بردن به مواد را تقویت کند. استفاده از دستورالعملهای مبتنی بر شواهد، حضور متخصصان در فرایند نگارش و تولید آثار و ارتقای سواد رسانهای خانوادهها از جمله راهکارهای ضروری در این زمینه است.
پیشگیری اولیه باید در تولیدات رسانهای جدی گرفته شود
دکتر کوروش محمدی، روانشناس تربیتی و رئیس انجمن آسیبشناسی اجتماعی ایران، با انتقاد از کمتوجهی به پیشگیری اولیه در حوزه رسانه و آموزش، اظهار کرد: در بسیاری از آثار ایرانی، اعتیاد با مفاهیمی مانند مرگ، تاریکی و فروپاشی همراه میشود؛ درحالیکه اعتیاد باید بهعنوان یک بیماری و مسئلهای نیازمند مداخله و کاهش آسیب مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: مخالفتی با نمایش اعتیاد در آثار نمایشی وجود ندارد، اما نحوه روایت نباید بهگونهای باشد که یک فرد مصرفکننده بهتنهایی عامل تمام مشکلات و فروپاشی خانواده معرفی شود؛ چراکه گاهی اعتیاد میتواند نشانهای از اختلال در نظام خانواده و روابط اجتماعی نیز باشد.
محمدی با اشاره به شخصیت قباد دیوانسالار در سریال «شهرزاد» و تغییر تدریجی تصویر این شخصیت از فردی خشن به شخصیتی عاطفی و محبوب، این پرسش را مطرح کرد که مخاطب در مواجهه با تکرار صحنههای استعمال سیگار از سوی چنین شخصیتهایی، چه برداشتی پیدا میکند و این تصویر چه تأثیری بر نگرش او نسبت به مصرف خواهد داشت.
نوجوانان در برابر الگوهای رسانهای آسیبپذیرترند
دکتر شکوه نوابینژاد، استاد دانشگاه خوارزمی و چهره ماندگار کشور، با اشاره به شرایط سنی و روانی نوجوانان و جوانان گفت: این گروه سنی به دلیل قرار داشتن در مرحله شکلگیری هویت و شخصیت، در برابر الگوهای رفتاری ارائهشده در رسانهها آسیبپذیری بیشتری دارند.
وی افزود: هنگامی که بازیگران محبوب یا شخصیتهای قدرتمند در آثار نمایشی در حال مصرف سیگار و الکل نشان داده میشوند، احتمال همانندسازی نوجوانان با این شخصیتها و تأثیرپذیری از رفتار آنان افزایش مییابد.
نوابینژاد با تأکید بر ضرورت اتخاذ تدابیر هوشمندانه در تولید آثار نمایشی اظهار کرد: نوجوانان در برابر برخی محتواهای رسانهای از محافظت کافی برخوردار نیستند و لازم است در کنار توجه به پیامدهای مصرف، آثاری نیز تولید شود که مسیر بازگشت جوانان آسیبدیده از مصرف مواد به خانواده و جامعه را نشان دهد.
بررسی بازنمایی دخانیات در آثار نمایشی و اقدامات سیاستی پیشگیری
در ادامه این نشست، دیدگاهها و محتوای ارائه جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران توسط فریده خدادادی، کارشناس روابط عمومی جمعیت، ارائه شد.
در این بخش، ضمن اشاره به ابعاد سلامتمحور و اجتماعی مصرف دخانیات، نتایج پژوهش انجامشده در دانشگاه الزهرا درباره بازنمایی صحنههای استعمال دخانیات در چهار سریال نمایش خانگی «زخم کاری»، «میخواهم زنده بمانم»، «قورباغه» و «خاتون» تشریح شد. این پژوهش با بررسی آثار توسط ۲۸ نفر نشان داده است که مجموع زمان نمایش استعمال دخانیات در این چهار سریال، ۱۲۸ دقیقه بوده است.
همچنین به سازوکارهای روانشناختی تأثیر نمایش مصرف در آثار نمایشی اشاره شد؛ از جمله همانندسازی مخاطب با شخصیتهای مصرفکننده، عادیسازی رفتار، تغییر برداشت مخاطب از میزان رواج مصرف در جامعه و پیوند دادن سیگار با مفاهیمی مانند قدرت، ثروت، اضطراب، تنهایی و روشنفکری.
در این ارائه، بر ضرورت توجه به ماده ۳ قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات نیز تأکید شد؛ مادهای که تبلیغ، حمایت و تشویق مستقیم و غیرمستقیم به مصرف محصولات دخانی را ممنوع میکند. بر همین اساس، نحوه بازنمایی مصرف در آثار سینمایی و سریالها و مسئولیت رسانهها و تولیدکنندگان محتوا در جلوگیری از ترویج و عادیسازی مصرف، از موضوعات مهم این بخش بود.
تصویب پنج بسته سیاستی پیشگیری فرهنگی ـ اجتماعی از مصرف دخانیات مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی
در بخش دیگری از ارائه جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران، به اقدامات انجامشده در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی برای تدوین و پیگیری سیاستهای پیشگیری فرهنگی ـ اجتماعی از مصرف دخانیات اشاره شد. پنج بسته سیاستی پیشگیری فرهنگی ـ اجتماعی از مصرف دخانیات در بهمنماه ۱۴۰۴ به تصویب رسید و از سوی ریاست جمهوری به دستگاههای ذیربط ابلاغ شد. این بستهها حوزههای آموزشوپرورش، آموزش عالی، فضای مجازی، رسانهها و اماکن عمومی را در بر میگیرد.
در این فرایند، بیش از ۲۰۰ نفرساعت کار تخصصی در قالب فعالیت «میز کنترل دخانیات» دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شده و تدوین این بستهها طی حدود دو سال و نیم پیگیری شده است.
همچنین طرح «پاد» بهعنوان یکی از محورهای اجرایی پیشگیری، با رویکرد گسترش برنامه از مدرسه به منزل، مسجد، محله و مراکز بهداشت و در نهایت حرکت به سمت شکلگیری شهرهای بدون دخانیات معرفی شد. این طرح در ورامین، رباطکریم و قم اجرا شده و بر اساس ارائه انجامشده، با ابلاغ وزیر آموزشوپرورش، گسترش آن به ۱۰۰ شهرستان نیز در دستور کار قرار گرفته است.
تأکید بر مسئولیت رسانهها در پیشگیری از مصرف دخانیات
در جمعبندی این نشست، سخنرانان بر اهمیت توجه به پیامدهای روانشناختی و اجتماعی نمایش مصرف دخانیات، الکل و مواد مخدر در آثار نمایشی تأکید کردند. محور مشترک دیدگاهها، ضرورت پرهیز از عادیسازی و جذاب جلوه دادن مصرف، توجه به گروههای سنی آسیبپذیر، افزایش سواد رسانهای خانوادهها و بهرهگیری از رویکردهای علمی و مسئولانه در تولید آثار سینمایی و تلویزیونی بود.
همچنین بر ضرورت همکاری میان نهادهای فرهنگی، رسانهای، آموزشی و حوزه سلامت برای تقویت پیشگیری اولیه و اجرای سیاستهای فرهنگی ـ اجتماعی کنترل دخانیات تأکید شد.




