نشست مجازی علمی «مطالعه دلایل و ریشههای توسعه قلیان و استعمال آن در سکونتگاههای روستایی ایران» برگزار شد
کانون پیشگیری از آسیبهای اجتماعی دانشگاه محقق اردبیلی با همکاری انجمن جامعهشناسی این دانشگاه و مرکز تحقیقات کنترل دخانیات جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران، نشست علمی «مطالعه دلایل و ریشههای توسعه قلیان و استعمال آن در سکونتگاههای روستایی ایران» را برگزار نمود.
به گزارش روابط عمومی «جمعیت»، نشست علمی مطالعه دلایل و ریشههای توسعه قلیان و استعمال آن در سکونتگاههای روستایی ایران روز سهشنبه ۹ تیرماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۱ تا ۱۳ به صورت مجازی برگزار گردید.
در این نشست، دکتر طاها عشایری عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه محقق اردبیلی و مجری طرح، دکتر اباذر اشتری مهرجردی عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات و ناظر طرح، دکتر حسن بخشیزاده عضو هیئت علمی گروه جامعهشناسی دانشگاه محقق اردبیلی و داور طرح، دکتر شریف ترکمننژاد مشاور علمی جمعیت، فاطمه عظیمبیگ کارشناس مرکز تحقیقات کنترل دخانیات، جمع کثیری از دانشجویان دانشگاه و همچنین تعدادی از مقامات استان اردبیل حضور داشتند.
در ابتدای نشست دکتر عشایری به عنوان مجری به معرفی طرح و بیان نکاتی درباره مصرف دخانیات پرداخت. وی عنوان کرد: مصرف قلیان در سالهای اخیر به یکی از چالشهای جدی بهداشت عمومی در سطح جهانی تبدیل شده است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (۲۰۲۴)، بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان بهطور منظم قلیان مصرف میکنند و این رقم در حال افزایش است. آنچه این پدیده را پیچیدهتر میسازد، تغییر الگوی مصرف از یک فعالیت آیینی و سنتی در محافل خاص به یک رفتار تفریحی فراگیر در میان گروههای سنی و اجتماعی مختلف است. در حالی که بخش عمدهای از پژوهشهای بینالمللی معطوف به مصرف قلیان در فضاهای شهری و میان جوانان مدرن بوده، الگوهای مصرف در جوامع روستایی، کشاورزی و سنتی با ویژگیهای متمایزی همراه است که کمتر مورد واکاوی قرار گرفتهاند.
در ادامه دکتر اباذر اشتری به عنوان ناظر به بیان نکات مهمی درباره طرح پرداخته و با توجه به موضوع جوامع روستایی آن را دارای اهمیت ویژه عنوان نمودند.
همچنین فاطمه عظیمبیگ کارشناس مرکز تحقیقات، به معرفی جمعیت و مرکز تحقیقات پرداخته و با توجه به اهمیت توسعه پژوهشهای کاربردی، تبیین ریشههای گسترش مصرف قلیان در مناطق روستایی و بهرهگیری از ظرفیتهای علمی برای تقویت برنامههای پیشگیری و کنترل دخانیات، این طرح را یکی از طرحهای موفق سالیان اخیر قلمداد نمود.
یافتههای پژوهش بیانگر آن است که قلیان در جوامع روستایی نه یک «رفتار انحرافی» صرف، بلکه «مسکنی چندساحتی» در بستر محرومیت ساختاری-جغرافیایی-محیطی و فرهنگی روستایی است که کارکردهای متنوعی از جمله تسکین روانی، انسجامبخشی اجتماعی، هویتسازی نمادین، و انتقال فرهنگی را ایفا میکند. مدل پارادایمی اشتراوس و کوربین نشان داد که شرایط علی (شامل بیکاری پایدار و فصلی، کاهش قیمت محصولات کشاورزی، هزینههای سرسامآور زندگی، محرومیت نسبی، نبود تفریحات سالم، گسیختگی خانوادگی و ضعف کنترل اجتماعی) در تعامل با شرایط زمینهای (شامل سنتها و آیینهای جمعی، هنجارهای جنسیتی، باورهای درمانی نادرست) و شرایط مداخلهگر (شامل ارزانی و دسترسی آسان، رقابت منفی قهوهخانهها، سواد سلامت پایین و فشار همسالان) به شکلگیری راهبردهای کنشگران (شامل فرار از واقعیت، هویتسازی جایگزین و انسجامبخشی جمعی) منجر شده و پیامدهایی در سطوح فردی (وابستگی روانی)، جمعی (عادیسازی مصرف) و نسلی (انتقال نسلی مصرف) را به همراه داشته است.
نتایج این طرح نشان داد که مداخلات صرفاً آموزشی و هشداردهنده بدون توجه به بسترهای ساختاری، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مصرف، در جوامع روستایی کارایی لازم را نخواهند داشت. کاهش مصرف قلیان در روستاها، مستلزم تغییرات ساختاری از جمله ایجاد زیرساختهای تفریحی جایگزین، توانمندسازی اقتصادی روستاها، افزایش سواد سلامت، تقویت نهادهای محلی و کنترل اجتماعی غیررسمی، و بازتعریف هنجارهای فرهنگی مرتبط با قلیان است. تا زمانی که محرومیتهای ساختاری روستاها (فقر، بیکاری، فقدان امکانات تفریحی و توانمندسازی) برطرف نشود، قلیان بهعنوان «مسکنی در دسترس» برای تسکین دردهای زندگی روستایی باقی خواهد ماند.
